Kinh nghiệm của thế giới cho thấy việc thực hiện bảo hiểm (bao gồm bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm, bảo hiểm sinh mạng, thương tật và sức khoẻ) là một trong những biện pháp cốt lõi trong các chính sách cải thiện và nâng cao cuộc sống cho người người có thu nhập thấp.   

Thực trạng bảo hiểm cho người có thu nhập thấp ở Việt Nam

Việc thực hiện bảo hiểm cho người có thu nhập thấp đã được quan tâm ở Việt Nam, đặc biệt là từ khi Việt Nam chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trường. Các chủ thể tham gia thực hiện bảo hiểm bao gồm doanh nghiệp bảo hiểm trong đó tiên phong là Bảo Việt, các tổ chức xã hội, tổ chức phi lợi nhuận, các nhà từ thiện và các loại hình bảo hiểm được triển khai như: bảo hiểm tài sản, trách nhiệm, bảo hiểm y tế, Bảo hiểm sinh mạng, thương tật và sức khoẻ, bảo hiểm hưu trí và thất nghiệp.

Về bảo hiểm tài sản, trách nhiệm, trong thời gian qua, các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam (Bảto Việt và Groupama, trong đó Bảo Việt là doanh nghiệp đi tiên phong), đã có sản phẩm bảo hiểm tài sản cho nông dân và người có thu nhập thấp như bảo hiểm cây trồng, vật nuôi, bảo hiểm trách nhiệm của chủ nuôi chó. Tuy nhiên, mặc dù bảo hiểm nông nghiệp đã triển khai gần 30 năm nay nhưng đến nay phạm vi triển khai vẫn mang tính “thử nghiệm” và có xu hướng ngày càng thu hẹp. Vì vậy, bảo hiểm nông nghiệp không đem lại hiệu quả kinh tế, thậm chí gây lỗ nặng, làm cho các doanh nghiệp bảo hiểm không mặn mà trong việc triển khai loại hình bảo hiểm này. Điều này có nghĩa rằng, hầu hết nông dân, trong đó có một tỷ lệ không nhỏ là các hộ có thu nhập thấp không được bảo hiểm trước những tổn thất do thiên tai, bệnh dịch và các rủi ro khác. 

Cùng với bảo hiểm nông nghiệp, các sản phẩm bảo hiểm sinh mạng, thương tật cho người có thu nhập thấp thông qua sản phẩm bảo hiểm con người cho đến nay mới chỉ có một số đối tượng hạn chế (cán bộ hưu trí, cho học sinh, sinh viên) được bảo hiểm và mức trách nhiệm bảo hiểm khá nhỏ. Các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ của các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ (BHNT) cũng gần như chưa đến được với người có thu nhập thấp mà lý do chủ yếu vẫn là hiệu quả kinh doanh thấp khi các doanh nghiệp triển khai đến các đối tượng này. Trong các sản phẩm bảo hiểm con người, bảo hiểm nhân thọ hiện nay, chỉ có sản phẩm bảo hiểm tử kỳ, bảo hiểm con người kết hợp có mức phí bảo hiểm phù hợp với người có thu nhập thấp.

Bên cạnh các sản phẩm bảo hiểm dành cho người có thu nhập thấp do các doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp, ở Việt Nam cũng đã hình thành các quỹ bảo hiểm tương hỗ như quỹ cho vay tương hỗ TYM (viết tắt của Tao Yêu Mày) do hội phụ nữ thành lập năm 1996. Quỹ TYM chuyên cung cấp các khoản vay nhỏ cho phụ nữ nghèo đồng thời cung cấp bảo hiểm tử vong cho người vay và các thành viên trong gia đình của họ. Mức phí bảo hiểm là 200 đồng/tuần. Về quyền lợi bảo hiểm, trong trường hợp người vay chết khoản vay sẽ được xoá đồng thời gia đình của họ được nhận 500 ngàn đồng (mức quy định của năm 2001) để phục vụ cho việc mai táng, trong trường hợp người thân của người vay chết quỹ TYM cũng trả 500 ngàn đồng. Từ năm 2001, TYM cung cấp thêm khoản bảo hiểm y tế với số tiền thanh toán 200 ngàn đồng.

Việc thực hiện bảo hiểm y tế cho người có thu nhập thấp, đặc biệt là người nghèo được Nhà nước quan tâm trong mấy năm gần đây. Đến nay một bộ phận người nghèo đã được Nhà nước cấp thẻ bảo hiểm y tế, tuy nhiên vẫn còn một phận lớn người nghèo nói chung và người có thu nhập thấp nói riêng chưa được hưởng chế độ bảo hiểm y tế.

 Đối với bảo hiểm hưu trí, ngoài các quỹ hưu trí nông dân, trong những năm gần đây Nhà nước đã thực hiện trợ cấp một khoản tiền nhỏ định kỳ cho người cao tuổi từ 85 tuổi trở lên, không có lương hưu hoặc không có trợ cấp bảo hiểm xã hội... với trợ cấp hàng tháng 120.000 đồng. Với bảo hiểm thất nghiệp, có thể khẳng định đến nay tuyệt đại đa số người có thu nhập thấp vẫn chưa được bảo hiểm theo loại hình bảo hiểm này.

Những mô hình tham khảo

Trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của các nước, điều kiện hoàn cảnh hiện tại của Việt Nam, theo chúng tôi có thể sử dụng những mô hình sau khi triển khai bảo hiểm cho người có thu nhập thấp. 

Thứ nhất, mô hình cộng đồng tự thực hiện. Theo mô hình này, bảo hiểm trước hết sẽ được thực hiện ở quy mô nhỏ là thôn, bản, mường. Tất cả các thành viên đạt điều kiện nhất định trong cộng đồng đều được bảo hiểm và có trách nhiệm tham gia.

 Mô  hình triển khai này có nhiều ưu điểm như: rất gần gũi với tập quán, truyền thống của các làng xã Việt Nam, có thể đưa ra những hình thức bảo hiểm thiết thực đối với từng cộng đồng. Việc thanh toán tiền bảo hiểm sẽ được thực hiện kịp thời, qua đó giúp các thành viên trong cộng đồng nhanh chóng khắc phục được những hậu quả rủi ro, gia tăng gắn kết và tình cảm cộng đồng. Mô hình này cũng rất dễ dàng được thực hiện thông qua những hương ước, quy định của cộng đồng cũng như những ràng buộc vô hình, quy phạm đạo đức. Chi phí để triển khai mô hình này thường rất nhỏ, thậm chí bằng không thông qua sự hoạt động của các thành viên nhiệt tình trong cộng đồng. ..Có  thể nói mô hình trên là một quỹ tương hỗ hay một mô hình phi lợi nhuận ở quy mô thôn, bản, mường, tương tự như mô hình TYM của Hội phụ nữ. Đây là mô hình phù hợp nhất đối với Việt Nam trong điều kiện hiện nay.   

Tuy nhiên mô hình trên có những nhược điểm như: mức độ bảo hiểm phụ thuộc vào điều kiện kinh tế của cộng đồng do vậy, với những cộng đồng có điều kiện kinh tế từ trung bình trở lên, việc đóng góp bảo hiểm có thể dễ dàng thực hiện và tiền chi trả bảo hiểm cho mỗi thành viên thường có ý nghĩa thiết thực trong khi đó với các cộng đồng nghèo thì việc đóng bảo hiểm có thể khó thực hiện đối với một số thành viên và tiền chi trả bảo hiểm có thể chỉ mang ý nghĩa tinh thần. Tiếp đó, khi phạm vi bảo hiểm chỉ bó gọn ở phạm vi cộng đồng nhỏ sẽ khó thực hiện bảo hiểm những rủi ro có thể xảy ra trên diện rộng như bảo hiểm vật nuôi, cây trồng. Do vậy, song song với mô hình bảo hiểm do cộng đồng cơ sở thực hiện, cần nhân rộng mô hình quỹ TYM của Hội phụ nữ. 

 Thứ hai, mô hình thực hiện thông qua các doanh nghiệp bảo hiểm dưới các hình thức như: dành một phần hoạt động bảo hiểm cho người có thu nhập thấp, thay cho các hoạt động từ thiện. Đây cũng là cách doanh nghiệp bảo hiểm “nuôi” nguồn khách hàng tiềm năng.  

Hoặc doanh nghiệp bảo hiểm đứng ra thực hiện bảo hiểm và Nhà nước hỗ trợ một phần phí bảo hiểm cho người có thu nhập thấp. Chủ trương hỗ trợ 50% phí bảo hiểm nông nghiệp khi khách hàng vay vốn của các tổ chức tín dụng như đề xuất trình Chính phủ là một chủ trương đúng đắn và cần được thúc đẩy thực hiện sớm. 

Hoặc hỗ  trợ về nghiệp vụ, công nghệ quản lý, phát triển sản phẩm cho các tổ chức thực hiện bảo hiểm cho người có thu nhập thấp. 

Ngoài ra, doanh nghiệp bảo hiểm cũng có thể triển khai có lãi bảo hiểm cho người có thu nhập thấp thông qua việc xác định sản phẩm, kênh phân phối, thu phí, thủ tục và công nghệ quản lý một cách phù hợp. 

Thứ ba, mô hình thực hiện thông qua các tổ chức phi lợi nhuận, cơ quan nhà nước. Bảo hiểm hưu trí, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế cho người có thu nhập thấp cần được thực hiện thông qua Nhà nước (Bảo hiểm xã hội).   

Ngoài việc xác định mô hình triển khai phù hợp, để bảo hiểm cho người có thu nhập thấp hoạt động hiệu quả, cần xây dựng một khung pháp lý đồng bộ và phù hợp, đặc biệt là trong truyền thông, giám sát quỹ dự phòng, biên khả năng thanh toán và đầu tư. Bên cạnh đó, Hiệp hội Bảo hiểm và các doanh nghiệp bảo hiểm cần trợ giúp tích cực về mặt nghiệp vụ và công nghệ quản lý trong hoạt động bảo hiểm cho người thu nhập thấp.

Lương Xuân Trường - TBKTVN